12 февраля 2019
790

«ҚАЗАҚ ЖАЗУЫН ЛАТЫН ГРАФИКАСЫНА КӨШІРУ – ЗАМАН ТАЛАБЫ»

 

Елбасы Н.Ә.Назарбаев 2006 жылы Ассамблеяның жиынында латын әліпбиіне көшу жөнінде мәселені қозғаған болатын. Сондай-ақ, «Қазақстан-2050» Стратегиясы –қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты атты Қазақстан Халқына арнаған Жолдауында: «Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне , әліпбиіне көшіруге кірісуіміз керек. Бұл –ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе. Бір кезде тарих бедерінде біз мұндай қадамды жасағанбыз. Бір кезде тарих бедерінде біз мұндай қадамды жасағанбыз. Балаларымыздың болашағы үшін осындай шешім қабылдауға тиіспіз және бұл әлеммен бірлесе түсінуімізге, балаларымыздың ағылшын тілі мен интернет тілін жетік игеруіне, ең бастысы – қазақ тілін жаңғыртуға жағдай туғызады»,-деп атап өтті.

Жалпы, қазақ тілінің әліпбиінің тамыры терңнен бастау алады. Орта ғасыр кезеңінде ҮІ-ҮІІ ғасырларда тарихта «Орхон-Енесей жазулары» деген атпен таныс адамзат тарихындағы ең көне әліпби көне түркілердің руна жазуы қолданылды. Ү-ХҮ ғасырдарда түркі тілі Еуразия құрлығындағы ұлтаралық қатынас тіл болды. Ислам дінін қабылдаған сәттен бастап Х ғасырдан ХХ ғасырға дейін 900 жыл бойы Қазақстанда араб әліпбиі қолданылды. КСРО орталық атқару комитеті мен КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі Президумының қаулысымен 1929 жылдан латындандырылған жаңа әліпби  «Біртұтас түркі алфавиті» қолданысқа түсті. Елдегі саяси өзгерістерге байланысты 1940 жылы латын әліпбиіндегі жазуымыз кириллицаға ауыстырылды. Міне , қазақ жазуының қысқаша тарихы осындай.

Қазақ тіліндегі дыбыстар жүйесін арнайы зерттеп, әліпби құрастырған қазақтың алғашқы фонологі - А.Байтұрсынұлы. Ол –өзінің бүкіл саналы өмірін қазақ жазба тілін лексикалық шұбарлықтан, басқа тілдердің синтаксистік ықпалынан тазартумен айналысып, қазақ тілі ғылымын дамытқан ірі ғұлама. Ғалым сауатсыздықты жою үшін әріп, оқулық мәселесін кезек күттірмейтін мәселе екенін біліп, 1910 жылдан бастап, араб жазуының қазақ тілі үшін қолайлы емес жақтарын түзеп, оны тілдің дыбыстық ерекшеліктеріне сай етіп, сингармониялық ұлттық әліпби түзеді. ХХ ғ.І ширегінде Орта Азия халықтарының арасында латын әліпбиіне көшу процесі үдеп, қазақ халқы да латын әліпбиіне жүйесін түзіп, алғаш жоба жасаған қазақтың дарынды дипломаты Нәзір Төреқұлов.

Жаһанда тек төрт ұлы тіл бар. Олар: көне грек тілі (адамзат өркениетінің аға тілі), (латын тілі )адамзат өркениетінің іні тілі, араб тілі (қасиетті «Құранның тілі»)  және көне Түркі тілі (түркі халықтарының Ата тілі) . Латын алфавитін немістер, итальяндықтар, француздар, испандықтар ағылшындардан бұрын көптеген ғасырлардан бері қолданып келеді. Сондықтан, латын әліпбиі деген –ағылшын тілі емес.  Сіздерге латын графикасы туралы қысқаша мәлімет бере кетейін.

Қазақстан Республикасы Президентінің 2017 жылғы 26 қазандағы №569 Жарлығымен бекітілген. Қазақстан Республикасының Презеидентінің 2018 жылғы 19 ақпандағы №637 Жарлығына қосымша.

 

Е с к е р т у. Кейбір араб, парсы тілінен енген сөздер бейүндес түрде жазылады: quzіret, qudіret, muǵalim, qyzmet, qoshemet, aqіret, qasıet, qadir, kitap, taýqіmet, qazіret. Е с к е р т у. Мағынасына нұқсан келетін сөздерде y, i түсірілмей жазылады. Мысалы: qulyq – qulyǵy; kórik – kórigi (ұстаның құралы); qalyp – qalyby (нанның қалыбы); qyryq – qyryǵy (сандық мағына); naryq – naryǵy (термин).

Е с к е р т у. Ma (me, ba, be, pa, pe) сұраулық шылауы түбір сөз бен қосымша арасында қолданылғанда my (mi, by, bi, py, pi) болып өзгерген қалпында бірігіп жазылады: Baramysyń? Kelemisiń? Sultanbysyń? Tólenbisiń? Qazaqpysyń? О́ zbekpisiń?

  • 60. Реттік сан араб цифрымен берілсе, оның түсірілген -ыншы (-інші), - ншы (-нші) қосымшасының орнына дефис қойылады, рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды: 2018-jyl, 5-sanat, 3-kireberis, 10-qazan, 2-aqpan, 136-bap, 1-úı, 9-páter, ХХІ ǵasyr, III tom, IV taraý. Бірақ № шартты белгісімен тіркесетін араб цифрлы сан есімдер дефис арқылы ажыратылмайды: №82 mektep, mekemeniń №5 buıryǵy, №107 qaýly, №17 kiris. Е с к е р т у. Соңғы буыны -мен аяқталған кісі есімдеріне қосымшалар жуан жалғанады: Kúlásh-qa, Kúláı-ǵa, Bilál-ǵa.

КЕЙБІР КИРИЛЛ ӘРІПТЕРІ МЕН ШЕТТІЛДІК СӨЗДЕРДІҢ

ЕМЛЕСІ

  • 93. Ё әрпі е әрпімен таңбаланады. Оларға қосымша соңғы буынның үндесіміне сәйкес жалғанады: manevr (-diń, -i, -ge, -ler), brýselez (-diń, -i, -ge, - der), monter (-diń, -i, -ge, -ler).

Е с к е р т у. Ё әрпі кейбір сөздерде айтылымға сәйкес жазылады және оларға қосымша жуан жалғанады: dırıjor (-dyń, -y, -ǵa, -lar), rejısor (-dyń, -y, - ǵa, -lar).§94. Ц әрпі әрпі арқылы жазылады: sırk, sıfr, sılındr, sırkýl; desımetr, medısina, proporsıonal, abzas, kvars, konstıtýsıa, korporasıa.

Е с к е р т у. Қос ц тұлғасындағы сөздер ts әріп тіркесі арқылы таңбаланады: pitsa, Nitsa.

  • 95. Тч дыбыстар тіркесімен аяқталатын сөздердегі т әрпі түсіріліп жазылады: skoch, skech, mach.
  • 96Щ әрпі sһ әрпімен таңбаланады: ashshy, tushshy, keshshe, ýchılıshe, praporshık, plash.
  • 97. Э әрпі бар шеттілдік сөздер е әрпімен жазылады: element, elevator; poetika, epopeа.

Е с к е р т у. Оэ дыбыс тіркесімен аяқталатын сөзде э әрпінің орнына ı

жазылады: aloı, kanoı.

  • 98. Ю әрпі төл сөздерде және шеттілдік сөздің басында ıý әріп тіркесімен: aıý, oıý, Iýpiter, Iýrmala, ал шеттілдік сөздердің ортасында ý арқылы таңбаланады: parashýt, absalýt, glýkoza, debýt, prodýser, lýks, salýt, valýta, býdjet, býrokratıa, sýjet, býleten.
  • 99. Я әрпі    төл    сөздерде    және    шеттілдік    сөздердің    басында  ıa әріп тіркесі арқылы: ıaǵnı, qoıan, Iаlta, Iаshın, ал шеттілдік сөздердің екінші және одан кейінгі буынында а әрпі арқылы таңбаланады: akýmýlator, mýlaj.
  • 100. Жіңішкелік белгісі (ь) түсірілген сөздерде сөз басы мен бірінші буында жіңішке дауыстылар жазылады: ánsambl (-diń, -i, -ge, -der), dúbl (-diń,

-i, -ge, -der), rúbl (-diń, -i, -ge, -der), párоl (-diń, -i, -ge, -der), ásfalt (-tiń, -i, -ke, -

ter), púlt (-tiń, -i, -ke, -ter), ált (-tiń, -i, -ke, -ter), ós (-tiń, -i, -ke, -ter), vólt (-tiń, -i,

-ke, -ter).

Е с к е р т у. Мына сөздерде жіңішкелік белгісі түсіріліп жазылады: bron

(-nyń, -y, -ǵa, -dar), monastyr (-dyń, -y, -ǵa, -lar), gýash (-tyń, -y, -qa, -tar).

  • 101. Сөз ортасында дауыссыз бен дауысты дыбыстың арасындағы жіңішкелік белгісінің (ьорнына ı әрпі жазылады, қосымшалар үндестік заңына сәйкес жалғанады: batalıon, medalıon, konıak, tiýtor, pıesa, lıe, fıýshers.

Ескерту. Мағынасына нұқсан келмейтін жағдайда ı әрпі жазылмайды:

premer, premera, relef, barelef, brakoner, shıfoner.

  • 102. Екі дауыссыз дыбыс арасындағы айырма белгісінің (ъ) орнына ı әрпі жазылады, қосымшалар соңғы буын үндесіміне сәйкес жалғанады: sýbıekt, adıýnktýra, konıynktýra.
  • 104. Құрамында e, ı, k, g әріптері бар сөздерде жіңішкелік белгісі түсіріліп жазылады. Қосымшалар жіңішке түрде жалғанады: akvarel (-diń, -i, - ge, -der), stil (-diń, -i, -ge, -der), lager (-diń, -i, -ge, -ler), artıkl (-diń, -i, -ge, -der),

kegl (-diń, -i, -ge, -der), kоrоl (-diń, -i, -ge, -der), gаstrоl (-diń, -i, -ge, -der),

аlkogol (-diń, -i, -ge, -der), kýlt (-tiń, -i, -ke, -ter), golf (-tiń, -i, -ke, -ter), barer (-

diń, -i, -ge, -ler), premer (-diń, -i, -ge, -ler), atelıe (-niń, -si, -ge, -ler), karer (-diń, -

i, -ge, -ler), relef (-tiń, -i, -ke, -ter), brakoner (-diń, -i, -ge, -ler), shıfoner (-diń, -i, -

ge, -ler), býleten (-niń, -i, -ge, -der), vestıbýl (-diń, -i, -ge, -der), sırkýl (-diń, -i, -ge,

-der), roıál (-diń, -i, -ge, -der), vedomos (-tiń, -i, -ke, -ter), poves (-tiń, -i, -ke, -ter),

kelt (-tiń, -i, -ke, -ter), аlpınıs (-tiń, -i, -ke, -ter), аlternatıv (-tiń, -i, -ke, -ter), fılm (-

niń, -i, -ge, -der), gelmint (-tiń, -i, -ke, -ter), kоbаlt (-tiń, -i, -ke, -ter), festıvаl (-  diń, -i, -ge, -der).

  • 105. Альәріп тіркесімен басталатын және сөз ішінде екі дауыссыз дыбыс арасында жіңішкелік белгісі бар сөздерде ь түсіріледі, сөздің алғашқы буыны жіңішке дауыстымен жазылады, қосымшалар түбірдің соңғы буынына үндес жалғанады: álbatros (-tyń, -y, -qa, -tar), álbom (-nyń, -y, -ǵa, -dar), álmanah (-tyń, -y, -qa, -tar), áltron (-nyń, -y, -ǵa, -dar), álfa (-nyń, -y, -ǵa, -lar),

váls (-tiń, -i, -ke, -ter),   bálzam (-nyń, -y, -ǵa, -dar),   pálma (-nyń, -sy, -ǵa, -lar),

óftalmolok (-tyń, -y, -qa, -tar), búldok (-tyń, -y, -qa, -tar), búldozer (-diń, -i, -ge, -

ler), múltfılm (-niń, -i, -ge, -der), últrasáyle (-niń, -si, -ge, -ler), fólklor (-dyń, -y, - ǵa, -lar), vólfram (-nyń, -y, -ǵa, -dar).

  • 106. Дж әріп тіркесі бар сөздерде д әрпі түсіріліп, қосымшалар үндестік заңы бойынша жазылады: menejer (-diń, -i, -ge, -ler), jınsy (-nyń, -sy, -ǵa, -lar), jentilmen (-niń, -i, -ge, -der).

Е с к е р т у. Мағынасы өзгеретін жағдайда дж сақталып жазылады:

býdjet, lodjy.

  • 107. Сөз соңындағы қайталанған қосар әріптің біреуі түсіріледі: klas (- tyń, -y, -qa, -tar), hol (-dyń, -y, -ǵa, -dar).
  • 108. Сөз ортасындағы қайталама ссммллттффннббррппггддккуу дыбыстарды білдіретін әріптердің бірі түсіріліп жазылады: patıson, komısar, aksesýar, rejısоr, resor, profesor, prosesor, klasıfıkator,asonans, dısonans, renesans, pasat, dısıdent; gramatıka, komýna, komentarı, komýnızm,

ımýnogen, ımıgrant, programıs, mamologıa, sımetrıa, amıak, anagram, telegram, kardıogram; metalýrgıa, elıps, kolej, sılabýs, ılokýtıv, paralel, koloıd, bılıard, brýselez, paladı, talı, kolokvıým, ıntelekt, trıler, alofon, troleıbýs, alýzıa; kotej, atraksıon, atestat; sýfıks, sýfozıa, efekt, efýzıa, afekt, afrıkat, koefısent; týnel, aneksıa, anotasıa, baner, tenıs, ınovasıa, konotat; abrevıatýra, gıbon, korespondent, popýrı, sparıń, korektor, korozıa, presýpozısia, aparatýra, aplıkasıa, ıpodrom, opozısıa, oponent; aglýtınatıv, sýgestıa; pýdıń; akaýnt, akort,  akredıtasıa, hokeı, ındıvıdým.Е с к е р т у. Сөз мағынасы өзгеретін жағдайда ссмм,  ллттннбб,  ррппддкк әріптері сақталып жазылады: аssamblea, kassa, mıssıa, pressa, esse, mass-medıa, massa, vassal; sammıt, ellınızm, allo, dollar, ballada, mıllıon, mıllıgram; getto, nettо; tonna, vanna; hobbı, lobbı, sýrrealızm, ırrasıonal, ırreal; trýppa; býdda, býddısm; ekker.§109. -ий-мен аяқталған сөздердің соңында бір ғана ı әрпі жазылады:kalı, alýmını, natrı, kafeterı, komentarı, krıterı, realı.§102. Екі дауыссыз дыбыс арасындағы айырма белгісінің (ъ) орнына ı әрпі жазылады, қосымшалар соңғы буын үндесіміне сәйкес жалғанады: sýbıekt, adıýnktýra, konıynktýra.§110. Шеттілдік сөздердің соңындағы а әрпі сөз мағынасына әсер етпеген жағдайда түсіріліп жазылады. Қосымшалар соңғы буынға үйлесіп  жалғанады: gazet (-tiń, -i, -ke, -ter), mınýt (-tyń, -y, -qa, -tar), granat (-tyń, -y, -qa,-tar), sıfr (-diń, -i, -ge, -ler), kordınat (-tyń, -y, -qa, -tar), kapsýl (-dyń, -y, -ǵa, - dar), kardıogram (-nyń, -y, -ǵa, -dar). Бірақ matematıka, pedagogıka, statıstıka, mehanıka болып жазылады.§111. -cт, -зд әріп тіркесінен аяқталатын сөздерде соңғы дауысыз түсіріліп жазылады, қосымшалар үндестік заңына сәйкес жалғанады: jýrnalıs (-tiń, -i, -ke, -ter), komýnıs (-tiń, -i, -ke, -ter), manıfes (-tiń, -i, -ke, -ter),ensıklopedıs (-tiń, -i, -ke, -ter), Everes (-tiń, -i, -ke, -ter), sıez (-diń, -i, -ge, -der).§112. -рк, -кс, -лк, -кл әріп тіркесіне біткен сөздерге қосымшалар жіңішке жалғанады: ocherk (-tiń, -i, -ke, -ter), lýks (-tiń, -i, -ke, -ter), polk (-tiń, -i, -ke, -ter), sıkl (-diń, -i, -ge, -der), hırýrk (-tiń, -i, -ke, -ter), metalýrk(-tiń, -i, -ke, -ter).§113. -кт, -ск, -нкт, -пт, -мп, -мб, -фт әріп тіркесіне бітетін сөздерге қосымша yiдәнекері арқылы, ал -кт, -ск, -нкт сияқты құрамында к әрпі барларына тек жіңішке, басқаларына соңғы буын үндесіміне қарай не жуан, не жіңішке жалғанады: fakt-i-ge, fakt-i-si; obıekt-i, obıekt-i-ge; aksept-i-ge, aksept-i-si; dısk-i-ge, dısk-i-si; pýnkt-i, pýnkt-i-ne; romb-y-nyń; shrıft-i-ge; lıft-i- de.§114. Сөз соңындағы -нг әріп тіркесі ń әрпімен жазылады, қосымшалар үндестік заңына сәйкес жалғанады: parkıń (-niń, -ge, -i, -der), boýlıń (-niń, -ge, - i, -der), brıfıń (-niń, -ge, -i, -der), reıtıń (-niń, -ge, -i, -der).§115. Ағылшын тіліндегі түпнұсқасында w әрпімен басталатын сөздер ý әрпімен жазылады: ýаtsap, ýıkı, ýıkıpedıa, ýeb-saıt, ýebınar, bıznesýmen.§116. -ок әріптер тіркесімен аяқталатын сөздерге қосымшалар жуан жалғанады: pedagok-tar, pedagog-y, dıalok-tar, dıalog-y; blok-tar, blog-y, kýbok- tar, kýbog-y.Назарларыңызға рахмет!